Heemstede

Inhoud

Heemstede is een plaats en gemeente in de Nederlandse provincie Noord-Holland.

De plaatsnaam Hempstead in de staat New York is mogelijk een verbasterde vorm van Heemstede: Deze plaats was in de 17e eeuw een koloniale nederzetting nabij Nieuw-Amsterdam.

Geschiedenis

Heemstede is, evenals Haarlem, Spaarndam en Velsen gelegen op een vroege strandwal. De vroegste bewoningssporen zijn gevonden aan de binnen- of zuidoostelijke zijde van deze strandwal op het huidige bos- en slootterrein van College Hageveld. Deze sporen behoren tot de prehistorische Vlaardingencultuur (3500-2500 v.Chr.) die behalve uit enige landbouw vooral uit jacht en visserij bestond. De vondsten betroffen handgevormde aardewerkscherven, vuurstenen pijlpunten, krabbers, schrapers, e.d.. kleine gepolijste bijl (herkomst: Belgie), twee platte en doorboorde kralen van git. De naam Heemstede komt al voor rond het jaar 1000 en betekent mogelijk "woonplaats" (Groenedijk, 2000) en anders "woonplaats van een zekere Emece" (Groesbeek, 1972). Het gebiedje dat in die tijd de naam Heemstede draagt, is behoorlijk onbeduidend. Pas als Haarlem in 1245 van graaf Willem II stadsrechten krijgt onder voorwaarden dat het een begrensd gebied wordt, worden de landelijke gebieden buiten de nieuwe stadswallen interessant en wordt het noodzakelijk hier namen aan te geven. Deze nieuwe buitengebieden, ook wel ambachten (bestuurs- en rechtskringen), worden óf via schouten en schepenen bestuurd, óf beleend aan leenmannen.

Dit belenen gebeurt voor Heemstede door de opvolger van Willem II, graaf Floris V, rond 1284. Dit Heemstede is anders dan het huidige, Floris beleent in die tijd immers Berkenrode apart en geeft een stukje grond, dat loopt van de huidige Lanckhorstlaan/Bronsteeweg tot aan de zee in Zandvoort, cadeau aan het St. Elisabethsgasthuis. Wel loopt het Heemsteeds grondgebied in noordelijke richting door tot iets voorbij de huidige Gedempte Oude Gracht. In het oosten wordt Heemstede niet alleen begrensd maar ook veel lastiggevallen door De Meer.

De eerste Heer van Heemstede - de titel die de leenman krijgt door het betalen van een som geld - is Reinier van Holy, ook wel Reinier van Holijde. Tussen 1284 en 1300 bouwt deze adellijke heer uit Vlaardingen aan het Spaarne het Slot Heemstede. Dit rond 1400 enkele malen verwoeste en weer opgebouwde kasteel wordt, na groot herstel ten tijde van Adriaan Pauw, uiteindelijk in 1810 door Jan Dolleman afgebroken. Wat resteert zijn het 17e-eeuwse bouwhuis, Duivenpoort en "Pons Pacis" ofwel Vredesbrug, opgericht naar aanleiding van de Vrede van Münster (1648) waar Adriaan Pauw de belangrijkste gezant van de republiek was.

In 1304 vindt de eerste slag bij het Manpad plaats - of niet. Dat Witte van Haamstede, een bastaardzoon van Floris V, hier met de Haarlemmers de Vlamingen verslaat, wordt door velen inmiddels als legende gezien. Toch zijn er ook nog historici die deze geschiedenis 'vermoedelijk waarachtig' noemen. De tweede slag bij het Manpad, in 1573, is niet omstreden, met uitzondering van het woordje "tweede". Bij deze slag sneuvelen 1500 Haarlemmers en Spanjaarden.

In de loop van de 14e eeuw ontstaat dan in de buurt van het Heemsteeds kasteel een dorpje, dat met name door de bouw van een Mariakapelletje (1347) en een Bernaditenklooster (1458) groeit.

Tot 1653 maakt Bennebroek deel uit van de ambachtsheerlijkheid Heemstede. In 1857 wordt de gemeente Berkenrode door Heemstede geannexeerd. In 1927 wordt het noordelijk deel van Heemstede, inclusief een groot deel van de Haarlemmerhout, door de gemeente Haarlem geannexeerd. Het inwonertal daalt dan van 17.071 naar 11.562.

Buitenplaatsen

Vele heren uit de vroedschap van Amsterdam kochten in de 17e eeuw zomerverblijven in Heemstede. Adriaen Pauw woonde er in de zomermaanden na aankoop van de heerlijkheid Heemstede en het Huis te Heemstede voor ? 36.000,- van de erven van Hendrik van Hovijne. In het zuiden van de gemeente ligt het 80 ha grote loofbos Groenendaal. Groenendaal was zelf een buitenplaats, opgezet als park door de rijke bankier John Hope, neef van Henry Hope, de bouwer van buitenplaats Welgelegen in Haarlem. Toen hij Bosbeek kocht in 1784 van een Amsterdamse burgemeestersfamilie, annexeerde hij de parklanden en sloopte Groenendaals hoofdgebouw, maar de oprijlaan vanaf de Herenweg bestaat nog steeds. Groenendaal is drie keer het middelpunt geweest van de internationale Floratentoonstelling. Deze vonden plaats in de jaren 1925, 1935 en 1953. De Floratentoonstellingen waren de voorlopers van de Floriade.

In de 17e en 18e eeuw telde Heemstede talrijke buitenplaatsen. Herenhuizen, bijgebouwen en/of tuinen resteren nog van Oud-Berkenroede, Berkenrode, Ipenrode, Huis te Manpad, de Hartekamp, Bosbeek, Meer en Bosch, Meer en Berg, Kennemeroord en Gliphoeve.

Tussen 1735 en 1738 werkte de beroemde Zweedse onderzoeker Linnaeus als prefect van de tuin en lijfarts van George Clifford op het landgoed De Hartekamp. In 1738 verscheen het boekwerk Hortus Cliffortianus, een inventarisatie van de tuin, het herbarium en de natuurwetenschappelijke bibliotheek. Jacob van Lennep bracht zijn zomers door in Heemstede op de buitenplaatsen van zijn familie. De in 1856 gesloopte, nabij het Spaarne gelegen hofstede Bronstee was ooit in het bezit van het Amsterdamse regentengeslacht De Graeff van Polsbroek.

Ambachten

Van de 16e tot 20e eeuw was de blekerijnijverheid van belang, vanaf de 18e eeuw ook de bloembollencultuur. In 1912 nam het gemeentebestuur een door de architecten Joseph Cuypers en Jan Stuyt ontworpen Uitbreidingsplan aan voor de gehele gemeente, dat met wijzigingen tot 1940 fungeerde. Op basis hiervan ontwikkelde de gemeente zich in de jaren twintig en dertig van de 20e eeuw tot een forensengemeente.